Bản Yên Hợp và người Rục

Cuối năm 1959, bộ đội biên phòng đi tuần trong rừng Thượng Hóa thì gặp một nhóm người sống dưới các mái đá. Họ không có làng, không có ruộng, sống bằng săn bắt, hái lượm, lấy mật ong và làm bột từ thân cây nhúc, cây đoác. Phải mất nhiều tháng vận động, 34 người thuộc 11 hộ mới đồng ý rời hang, ra lập các bản Ón, Yên Hợp, Mò O – Ồ Ồ, nay đã hợp nhất thành bản Yên Hợp.

Sống cùng rừng sâu. Trước khi rời hang, người Rục sống được giữa đại ngàn nhờ những hiểu biết truyền qua nhiều đời. Họ đánh đá vôi lấy tia lửa, mồi bằng bùi nhùi từ nhựa cây; giữ bếp lửa cháy suốt đêm và ngủ ngồi bên bếp để canh thú dữ. Không có suối thì chặt dây thao hay đốt tre, lồ ô lấy nước. Không có muối thì đốt cỏ tranh lấy tro, hoặc tìm những vách đá khỉ hay liếm. Họ săn bằng nỏ và bẫy làm từ cây rừng, đi xuôi chiều gió để thú không đánh hơi, ăn ít trong rừng để bước chân nhẹ. Thịt thú săn được hun khói, để dành ăn cả tháng. Ốc lèn trên vách đá, mật ong rừng, củ dấn, hạt dổi, bột nhúc, bột đoác là những thứ nuôi sống họ. Và họ có một luật riêng: chỉ lấy một nửa tổ mật, một nửa đàn ốc, để rừng còn cho lần sau.

Họ là người Rục, một nhóm của dân tộc Chứt. Tiếng Rục chỉ có tiếng nói, không có chữ viết. Người Rục tin vào thần rừng, chơi đàn trơ bon, đàn môi, sáo dọc. Nhiều nhà đến giờ vẫn vào rừng mười, hai mươi ngày mỗi mùa rẫy, ngủ lại dưới mái đá như ông bà ngày trước.

Bản Yên Hợp hôm nay có điện, có đường, có trường học, có những cánh đồng dứa, và có những mùa gặt lúa nước do chính tay con cháu những người từng sống trong hang làm ra. Nhưng chỉ cần ngồi với một cụ già trong bản, ăn đĩa ốc lèn nướng, nghe kể về những cái hang từng là nhà, bạn sẽ thấy khoảng cách hơn sáu mươi năm ấy ngắn đến mức nào.